مقدمه

گاو زبان با نام علمی borago officinalis یکی از گیاهان دو لپه میباشد. گیاهی است علفی و یکساله که ارتفاع ساقه آن تا 60 سانتیمتر میرسد ساقه آن شیاردار و خاردار میباشد. برگهای این گیاه ساده و پوشیده از تارهای خشن است. گلهای آن به رنگ آبی ، سفید ، بنفش و آبی میباشد. گاو زبان احتمالا از شمال آفریقا به نواحی دیگر راه یافته و امروزه در منطقه مدیترانه ، نواحی شمال آفریقا و قسمتهایی از خاورمیانه میروید. گل ، برگ و سرشاخههای گلدار آن به مصرف دارویی میرسد.

مشخصات گیاه شناسی

گل گاو زبان از گیاهان دارویی و دارای روغنی است که به علت خاصیت شفا دهندگی از مدتها قبل بخصوص در فرانسه شناخته شده بود. این گیاه دارای شاخههای تو خالی و آبدار است و ارتفاع آن به 50 سانتیمتر میرسد. برگهای این گیاه نسبتا بزرگ و چین خورده به رنگ سبز تیره و تخم مرغی شکل نوک تیزاند که بطور متناوب بر روی ساقه گیاه قرار دارند. تمام سطح گیاه پوشیده از کرکهای سفید و منشعب است.گلهای این گیاه در انتهای ساقه قرار دارد و به رنگ روشن و ستارهای شکل است. میوه این گیاه به شکل چهار فندق کوچک و به رنگ قهوهای مایل به سیاه است.

ترکیبات شیمیایی

گل گاو زبان و برگهای آن دارای لعاب فراوان است. این گیاه دارای نیترات پتاسیم ، رزینها ، مالات کلسیم ، منگنز ، منیزیم ، اسید فسفریک و آلانتوئین میباشد.

خواص داروئی

• گل گاو زبان و برگهای تصفیه کننده خون است.
• آرام کننده اعصاب است.
• عرق آور است.
• ادرار آور است.
• کلیهها را تقویت میکند.
• سرماخوردگی را برطرف میکند.
• برای از بین بردن سرفه از دم کرده گل گاو زبان استفاده کنید.
• در درمان برونشیت موثر است.
• بیاختیاری دفع ادرار را درمان میکند.
• التهاب و ورم کلیه را درمان میکند.
• در درمان سرخک و مخملک مفید است.
• ضماد برگهای گاو زبان برای رفع ورم موثر است.
• برگهای گاو زبان را بپزید و مانند اسفناج از آن استفاده کنید.
• برگهای تازه گل گاو زبان دارای مقدار زیادی ویتامین C میباشد و در بعضی از کشورها آنرا داخل سالاد میریزند.

استفادههای غذایی از گل گاو زبان

از گلها و برگهای این گیاه میتوان به عنوان چاشنی در نوشیدنیهای تابستانی استفاده کرد. گلهای این گیاه را میتوان برای تهیه مربا استفاده کرد این مربا برای افرادی که از بستر بیماری برخواسته و دوران نقاهت را سپری میکنند و همچنین برای افرادی که حالت ضعف دارند بسیار مفید است. گلها و برگهای این گیاه را میتوان در سالاد و سوپ خیار بکار برد. برگهای قطعه قطعه شده گیاه را میتوان در پایان زمان پخت سوپها استفاده نمود. برگهای این گیاه را میتوان همراه با برگهای گل کلم پخت و مصرف کرد. برگهای تازه این گیاه نیرو بخش و نشاط آور است.

راههای تکثیر

گل گاو زبان در خاکهای معمولی رشد می کند تکثیر این گیاه به سه طریق زیر صورت میگیرد.

• تقسیم ساقه زیر زمینی در بهار
  
  
• کاشت قلمه در ماسه هنگام پاییز
  
  
• کاشت بذر گیاه در خاک نسبتا حاصلخیز و آفتاب گیر
  
  

تاریخ کاشت بذر از اواخر اسفند تا خرداد ماه است. چنانچه منطقه دارای زمستان خیلی سرد نباشد انجام عملیات کاشت را میتوان در پاییز انجام داد که در این صورت گیاهان سبز شده در اردیبهشت ماه سال بعد به گل مینشیند در حالی که گیاهان کاشته شده در بهار هیچ وقت زود تر از تیرماه گل نمیدهد. فاصله ردیفهای کاشت 70 - 50 سانتیمتر و فاصله گیاهان بر روی ردیف حدود 30 - 20 است. میزان بذر مورد نیاز حدود 15 - 14 کیلوگرم در هر هکتار است.

برداشت محصول

عمل گل چینی در اوایل خرداد صورت میگیرد و گلهای چیده شده را در کنار مزرعه روی پارچه یا سفرههای پلاستیکی به ارتفاع 3 - 2 سانتیمتر پهن میکنند و برای آنکه آفتاب نخورد، روی آن پارچه میاندازند. البته خشک کردن محصول در سایه بهتر بوده و محصول مرغوبتری خواهد داد. بهم زدن گلها حین خشک شدن ضروری است. گل مرغوب گلی است که دارای دم سفید و گلبرگهای بنفش باشد. میزان عملکرد آن حدود 1100-1000 کیلوگرم گل تازه میباشد که از این میزان حدودا 300 - 250 کیلوگرم گل خشک بدست میآید.

گیاهشناسی گل گاوزبان
گیاهی است چند ساله و دارای ریشههای نیمه غدهای که بطور عمودی تا عمق ۵۰ سانتیمتر در خاک فرورفتهاست و بعلت داشتن ریشههای اصلی و فرعی در اعماق خاک مقاومت آن در برابر خشکی خاک زیاد است. برگهای آن زبانهای و پوشیده از خارهای ظریفی است که به آن حالت خشن میدهد و به همین علت به گاوزبان معروف است. گلهای آن به رنگ قرمز خوشرنگی است که پس از خشک شدن به رنگ آبی تیره در میآید .گل گاوزبان در ارتفاع ۶۰ تا ۲ هزار و ۵۰۰ متر از سطح دریای آزاد میروید

اهمیت داروئی گل گاوزبان

این گیاه حاوی مواد موسیلاژ، قندی، تانن و ترکیبات فنلی و نیز مقدار کمی آلکالوئید است (آرام بخش). گیاه گل گاو زبان به عنوان یکی از غنی ترین منابع اسیدهای چرب اصلی بشمار می رود بطوریکه از آن به عنوان غنی ترین منبع شناخته شده برای گاما اسید لینوئیک در نزد بشر معرفی شده است.

گاوزبان حواس پنجگانه آدمی را تقویت میکند. دمکرده آن نشاط آور بوده و رنگ رخسار را باز میکند. سینه را نرم میکند. تنگی نفس و دردگلو را شفا میدهد. دلهره و وحشت را از بین میبرد. غم و غصه را کم کرده و برای کسانی که با خود حرف میزنند بسیار خوبست. از برگهای تازه آن برای درمان جوشهای چرکی دهان و درمان برفک استفاده میشود .

روش کشت و داشت گل گاوزبان

شرایط آب و هوایی کوهستانی سردسیر و نیمه مرطوب که در طول بهار و تابستان دارای بارانهای متناوب هستند، برای کشت این گیاه مفید است. کشت گاوزبان در دو فصل پائیز و بهار انجام میشود و بهترین روش کاشت بذر در فصل پائیز است. عمق کاشت ۱۲ سانتیمتر و فاصله میان بوتهها ۴۰ تا۵۰ سانتیمتر و فاصله میان ردیفها ۶۰ تا۷۰ سانتیمتر است. میزان مصرف بذر در هر هکتار ۴ کیلوگرم است. عمر مفید بوته گاوزبان ۲ سال و بیشینه عمر آن ۴ سال است.

بذور گل گاوزبان طی ۵ تا ۲۱ روز و در دمای ۲۱ درجه سانتیگراد جوانه می زنند. گل گاوزبان را می توان از اوایل تا اواخر بهار در داخل خانه یا مستقیما خارج از خانه پس از آن که خاک گرم شد کاشت. کشت در داخل خانه بطور معمول ۴ تا ۸ هفته قبل از کشت بیرون انجام می گیرد. بذور در عمق ۳ سانتیمتر در سینی کشت یا گلدان حاوی خاک کمپوست دار کاشته شود. اطمینان حاصل شود که بستر کشت مرطوب باشد ( اما خیس نباشد). اطراف ظروف کشت را با پلاستیک بپوشانید تا جوانه زنی بهتر صورت گیرد. برای انتقال نشای گل گاو زبان دقت شود تا به ریشه های آن صدمه وارد نشود. اگر می خواهید کشت این گیاه را بصورت مستقیم در مکان اصلی انجام دهید بهتر است خاک مناسب را بخوبی شخم زده و بذور را کمی عمیقتر یعنی تا عمق ۱۰سانتیمتری کشت کنید. ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر بین هر گیاه و بین ردیفها ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر فاصله قرار دهید و بخوبی آبیاری را انجام دهید. گیاهچه ها پس از جوانه زنی بسرعت رشد کرده و از علفهای هرز بخوبی قابل تشخیص می شوند.

تاریخ کاشت بذر از اواخر اسفندماه تا خردادماه است چنانچه منطقه دارای زمستان خیلی سرد نباشد عملیات کاشت را می توان در پاییز انجام داد که در این صورت گیاهان سبز شده در اردیبهشت سال بعد به گل می نشینند درحالی که گیاهان کاشته شده در بهار هیچ وقت زودتر از ماه تیر گل نمی دهند. اما زمینهای کوهپایه ای برای کشت آن مناسبتر است.

شرایط مناسب آب و هوایی هنگام گلدهی گل گاوزبان و رعایت اصول بهزراعی از مهمترین دلایل افزیش برداشت گل گاوزبان می باشد. وجین علفهای هرز مزارع گل گاوزبان، به دفعات باید انجام گیرد.

در مناطقی که بارندگی به اندازه کافی و پراکندگی بارش آن مناسب باشد، کشت به صورت دیم صورت میگیرد. اما در مناطق خشک نیاز به آبیاری مرتب است. مهمترین آفت این گیاه کرم برگخوار است که بیشترین خسارت خود را در زمان برداشت به گیاه میزند و چون در این زمان مبارزه شیمیایی صلاح نیست، لازم است از مبارزه زیست شناختی استفاده شود.

مهمترین آفت گل گاوزبان
مهمترین آفت گل گاوزبان کرم برگ خوار است که در زمان برداشت بیشترین خسارت را وارد می کند و چون در این زمان مبارزه ی شیمیایی صلاح نمی باشد، مبارزه ی بیولوژیک توصیه می شود. سفیدک پودری نیز ممکن است رخ دهد. تماس خارجی با برگ گل گاوزبان تازه ممکن است سبب خارش پوست در برخی افراد حساس شود. خارهای سطح گیاه می تواند تحریک کننده پوست شما باشد، بنابراین استفاده از دستکش هنگام کار با گل گاو زبان قابل توصیه است. گل گاوزبان بعلت داشتن آلکالوئید برای زنان باردار و کودکان مضر می باشد.

روش برداشت گل گاوزبان

مشکلترین مرحله در کار با گل گاوزبان، برداشت آن است. عمل گل چینی در اوایل خرداد صورت میگیرد و گلهای چیده شده را در کنار مزرعه روی پارچه یا سفرههای پلاستیکی به ارتفاع ۳ – ۲ سانتیمتر پهن میکنند و برای آنکه آفتاب نخورد، روی آن پارچه میاندازند. البته خشک کردن محصول در سایه بهتر بوده و محصول مرغوبتری خواهد داد. میزان تولید گل گاو زبان در هر هکتار به طور متوسط ۶۰۰ کیلوگرم است که از هر ۱۰ کیلوگرم گل تر یک کیلو گل خشک به دست می آید.

بهم زدن گلها حین خشک شدن ضروری است. گل مرغوب گلی است که دارای دم سفید و گلبرگهای بنفش باشد. میزان عملکرد آن حدود ۱۱۰۰-۱۰۰۰ کیلوگرم گل تازه میباشد که از این میزان حدودا ۳۰۰ – ۲۵۰ کیلوگرم گل خشک بدست میآید.

زمان برداشت محصول گل گاوزبان

اولین زمان برداشت محصول در اواخر خرداد صورت می گیرد. از این زمان به بعد تا چند هفته میتوان با توجه به شکفته بودن گل عمر برداشت را ادامه داد.

سازگاری

گاوزبان بیشتر در بلندیهای رامسر، رودسر و شهسوار بصورت خودرو و نیز زراعی وجود دارد. شرایط آب و هوایی کوهستانی سردسیر و نیمه مرطوب که در طول بهار و تابستان دارای بارانهای متناوب هستند، برای کشت این گیاه مفید است.